Đêm đấu vật ở Hidalgo và cái chết của "El Búho": Khi một màn trình diễn vượt qua ranh giới an toàn

Cái chết của một trọng tài 75 tuổi trên võ đài ở Mineral de la Reforma, Hidalgo, không phải là một tai nạn thể thao theo nghĩa thông thường. Nó là một vụ việc an toàn và pháp lý đã xảy ra trong một bộ môn trình diễn, nơi mọi cú đánh đều được dàn dựng trước, và chính vì thế, khi có người chết, câu hỏi đầu tiên không phải là "ai giỏi hơn" mà là "ai đã cho phép điều này diễn ra".

Tôi ngồi xem lại đoạn clip lan truyền trên mạng suốt ba tiếng đồng hồ trong đêm. Tua chậm. Dừng hình. Tua lại. Có một khoảnh khắc mà bất kỳ ai từng theo dõi đấu vật chuyên nghiệp đủ lâu đều nhận ra ngay: người đàn ông 75 tuổi ấy không chuẩn bị cho cú ngã theo cách mà một người 25 tuổi vẫn làm. Không có phản xạ co cổ. Không có đà lăn vai. Chỉ có một cơ thể già nua tiếp nhận trọng lực của chính mình, và sau đó là sự im lặng của khán đài.

Khi sân vận động im lặng, tôi nhận ra mình chưa từng nghe đấu vật thật sự. Tôi đã nghe tiếng reo hò, tiếng đếm, tiếng nhạc lên sân. Nhưng cái im lặng sau một cú tiếp đất sai — đó mới là âm thanh thật của bộ môn này.

Sự thật là, đây là một bộ môn mà tôi theo dõi như một người quan sát cấu trúc, không phải một người hâm mộ cuồng nhiệt. Và tôi phải nói thẳng: phần lớn các bài bình luận tôi đọc được về vụ việc này đang đặt sai câu hỏi. Họ tranh cãi về tên của cú đánh. Họ tranh cãi về nụ cười. Trong khi vấn đề thật nằm ở một nơi khác hoàn toàn — ở quyết định cho một người 75 tuổi bước lên võ đài để nhận một cú ngã đầu.

Bối cảnh: một bộ môn, hai thế giới

Để hiểu vụ việc, cần phân biệt rõ ràng. Đấu vật chuyên nghiệp (lucha libre ở Mexico, hay wrestling ở Bắc Mỹ) không phải là một môn võ thuật đối kháng thực sự. Đây là một loại hình nghệ thuật trình diễn có dàn dựng, hay còn gọi là "worked combat" — một vở kịch có va chạm thể chất thật.

Điều này có nghĩa là toàn bộ logic mà chúng ta thường dùng để phân tích một môn đối kháng — thành tích thắng thua, xếp hạng theo hạng cân, chất lượng hồ sơ thi đấu, tỷ lệ kết thúc trận — đều không áp dụng được. Không ai "thắng" một cách thực chất trong một trận đấu vật chuyên nghiệp. Kết quả đã được viết trước. Cái được viết trước, nhưng không được đảm bảo, là mức độ an toàn của từng cú đánh.

Các đấu sĩ trong bộ môn này là những nghệ sĩ biểu diễn. Họ học cách ngã. Họ học cách tiếp nhận lực mà không tự làm mình bị thương. Họ học cách "bán" cú đánh — nghĩa là làm cho nó trông đau đớn hơn thực tế. Đây là một kỹ năng được huấn luyện hàng nghìn giờ, và nó là thứ phân biệt một người biểu diễn chuyên nghiệp với một người ngoài cuộc.

Và đây là điểm mấu chốt: người đàn ông 75 tuổi trong vụ việc này là một trọng tài, nhưng ông thuộc loại trọng tài "bumping" — nghĩa là một người tham gia vào các pha va chạm vật lý như một phần của màn trình diễn. Ông không đứng ngoài quan sát. Ông bước vào, nhận đòn, và đứng dậy. Đó là vai trò của ông, và nó đi kèm với rủi ro chấn thương cao hơn hẳn một vai trò trọng tài thông thường.

Sự kiện diễn ra tại Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio" ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico. Đơn vị tổ chức là El Patrón Espectáculos. Đây là một buổi trình diễn đấu vật độc lập cấp khu vực — không thuộc hệ thống các giải đấu lớn như AAA hay CMLL.

Sự khác biệt giữa hai thế giới này quan trọng hơn nhiều so với những gì người ta thường nghĩ. AAA và CMLL là những tổ chức lớn, có quy trình an toàn, có bảo hiểm, có nhân viên y tế tại chỗ, và có hệ thống cấp phép rõ ràng. Còn các buổi trình diễn độc lập cấp khu vực thì hoạt động với mức độ giám sát thấp hơn rất nhiều. Đây là một hệ thống phân tầng mà ở đáy của nó, các quy tắc an toàn trở nên lỏng lẻo, và đôi khi biến mất hoàn toàn.

Trong vụ việc cụ thể này, địa điểm tổ chức đã bị đóng cửa tạm thời vì thiếu giấy phép. Các báo cáo trước đó cũng nói về những trở ngại trong việc kiểm tra cơ sở vật chất. Đây không phải là một chi tiết phụ. Đây là một vi phạm quản trị đã được ghi nhận cụ thể, và — khác với câu chuyện về "cú đánh bị cấm" vẫn còn đang tranh cãi — nó không phải là vấn đề diễn giải.

Cú đánh: một cái tên, hai phiên bản, và một câu hỏi pháp lý

Bây giờ đến phần trung tâm của vụ việc, và cũng là phần bị hiểu sai nhiều nhất.

Các báo cáo ban đầu cáo buộc rằng đấu sĩ El Hijo de Fishman đã sử dụng một cú đánh bị cấm gọi là "martinete" — một động tác đưa người nhận vào tư thế đầu chúc xuống, với nguy cơ chấn thương cổ nghiêm trọng. Theo những báo cáo này, động tác đó được sử dụng vì đấu sĩ đã bị trừ điểm trong trận đấu.

Đây là một cáo buộc nặng. Nó biến một tai nạn thành một hành vi có chủ đích. Nó tạo ra một động cơ — sự tức giận vì bị trừ điểm — và biến động cơ đó thành nguyên nhân dẫn đến cái chết.

Nhưng có một vấn đề. Bằng chứng video được báo chí Mexico công bố sau đó dường như chỉ cho thấy một cú "contralona" — một động tác khá phổ biến, không nằm trong danh sách cấm. Đây là một động tác lấy sau lưng, kiểu backdrop, được coi là thường quy trong bộ môn này.

Hai phiên bản. Một cái tên bị cấm so với một động tác thường quy. Và chính bản thân các bài báo cũng thừa nhận rằng tên của động tác và mối liên hệ nhân quả của nó với cái chết vẫn còn đang tranh cãi.

Tôi muốn nói rõ điều này: sự khác biệt giữa hai phiên bản không chỉ là vấn đề học thuật. Nó quyết định mức độ trách nhiệm pháp lý. Nếu đó là một động tác bị cấm, được sử dụng có chủ đích để trả đũa, thì chúng ta đang nói về một hành vi vượt xa sự cẩu thả đơn thuần. Nếu đó là một động tác thường quy bị thực hiện sai, thì chúng ta đang nói về một tai nạn bi thảm trong một bộ môn vốn đã chứa đựng rủi ro.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi có thể nói rằng đây là dạng tranh cãi mà tôi đã thấy nhiều lần. Khi một sự việc gây sốc xảy ra, phản ứng đầu tiên của công chúng là tìm kiếm một từ khóa — một cái tên — để gán cho nó. "Cú đánh bị cấm" là một từ khóa hoàn hảo. Nó gọn gàng, nó gợi lên hình ảnh về sự cố ý, và nó cho phép mọi người cảm thấy rằng họ đã hiểu được vấn đề.

Nhưng thực tế hiếm khi gọn gàng như vậy.

Điều quan trọng hơn tên của cú đánh là cơ chế của nó. Một động tác "thường quy" vẫn có thể gây tử vong nếu được thực hiện với lực quá mức, sai thời điểm, hoặc lên một người nhận không được chuẩn bị và không được bảo vệ. Cơ học của cú đánh không tự động bằng với nhân quả pháp lý. Cái tên của động tác ít quan trọng hơn lực, sự kiểm soát, và tình trạng của người nhận.

Và đây là nơi động cơ "bị trừ điểm" trở thành chi tiết nặng ký nhất về mặt phân tích. Trong một trận đấu có dàn dựng, các động tác được viết kịch bản. Một nghệ sĩ biểu diễn đi chệch khỏi vũ đạo vì thất vọng — làm việc theo kiểu "stiff", tức là đánh thật lực — chính là hành vi có thể nâng vụ việc từ mức "tai nạn" lên mức "cẩu thả" hoặc "liều lĩnh".

Đó là điều mà video sẽ phải trả lời. Và vì video chỉ được mô tả gián tiếp qua các báo cáo, tôi giữ mức độ tin cậy ở đây là trung bình.

Trọng tài 75 tuổi: biến số quyết định mà không ai muốn nói đến

Nếu tôi phải chọn một chi tiết duy nhất trong toàn bộ vụ việc này mà tôi cho là không thể biện hộ được, thì đó không phải là tên của cú đánh. Đó là tuổi của người nhận.

Một trọng tài 75 tuổi nhận một cú ngã đầu — dù là một cú ngã "thường quy" — là một lựa chọn an toàn cực đoan và có thể nói là không thể bào chữa, bất kể động tác nào đã được sử dụng.

Đây không phải là ý kiến. Đây là vật lý và y học.

Ở tuổi 75, mật độ xương giảm đáng kể. Tính linh hoạt của cột sống cổ giảm. Khả năng phục hồi sau chấn thương giảm mạnh. Trong y học thể thao đối kháng, sự kết hợp giữa tuổi cao và cơ chế chấn thương đầu-cổ là một chống chỉ định gần như tuyệt đối. Không có huấn luyện nào bù đắp được cho điều đó.

Tuổi sinh học chi phối tuổi theo lịch. Ngay cả khi trọng tài này vẫn "hoạt động", ngay cả khi ông đã dành nhiều thập kỷ trên võ đài, thì những thay đổi liên quan đến tuổi tác vẫn làm tăng vọt nguy cơ tử vong từ một cú va chạm duy nhất.

Tôi đã xem lại nhiều lần đoạn clip, và điều khiến tôi khó chịu nhất không phải là cú ngã. Đó là khoảng cách giữa lúc cú ngã xảy ra và lúc có ai đó phản ứng. Không có nhân viên y tế tại võ đài nào được nhắc đến trong các điểm phân tích. Ở một buổi trình diễn độc lập, sự vắng mặt của quy trình y tế tại chỗ là một khoảng trống có thể đoán trước — nhưng cũng chính là khoảng trống có thể ngăn chặn hậu quả tồi tệ nhất.

Có một sự thật mà tôi cần nói thẳng: trọng tài là mắt xích được bảo vệ kém nhất trong bộ môn đấu vật trình diễn. Họ thường xuyên nhận các cú ngã. Họ hiếm khi được sàng lọc y tế. Và họ hầu như không bao giờ được bảo hiểm.

Đó là một nghịch lý cấu trúc. Trọng tài tồn tại để đảm bảo an toàn cho người khác, nhưng bản thân họ lại nằm ngoài mọi lưới an toàn.

Người ta thường gọi trọng tài này bằng biệt danh trìu mến "El Búho" — Con Cú. Cách gọi đó, cùng với làn sóng phản ứng sau cái chết của ông, cho thấy ông là một nhân vật địa phương được yêu mến, có uy tín trong cộng đồng. Điều đó khiến câu hỏi về quyết định đưa ông lên võ đài càng trở nên khó trả lời hơn, chứ không phải dễ hơn.

Một người được yêu mến, có thâm niên, được đưa vào một vị trí rủi ro cao. Đó không phải là sự tôn trọng. Đó là sự thiếu trách nhiệm được ngụy trang thành sự tôn trọng.

Pháp lý: một cuộc trả tự do mang tính thủ tục, không phải sự minh oan

Phần pháp lý của vụ việc là nơi tôi thấy nhiều hiểu lầm nhất từ phía công chúng.

El Hijo de Fishman bị bắt với cáo buộc ngộ sát do cẩu thả (negligent homicide) vào ngày 7 tháng 10. Sau đó, anh ta được trả tự do thông qua một thỏa thuận bồi thường ngoài tòa án, được thực hiện theo cơ chế công lý phục hồi (restorative justice) quy định tại Điều 186 của Bộ luật Tố tụng Hình sự Quốc gia Mexico.

Số tiền bồi thường được nhà báo Antonio Nieto nêu là 585.525 peso Mexico, tương đương khoảng 32.000 đô la Mỹ.

Nhưng có hai vấn đề với con số đó.

Thứ nhất, các con số được báo cáo không thống nhất. ADN Noticias đưa ra một số tiền khác. Các điều khoản của thỏa thuận không được công bố đầy đủ. Điều này làm suy yếu bất kỳ kết luận kinh tế chắc chắn nào.

Thứ hai, và quan trọng hơn, việc trả tự do là một thủ tục, không phải một sự minh oan. Bản thân các bài báo đã nhấn mạnh điều này một cách đúng đắn: Fishman được trả tự do vì thỏa thuận bồi thường đã được chấp thuận và hoàn thành, chứ không phải vì một kết luận công khai nào đã minh oan cho cú đánh.

Đây là một sự khác biệt mà công chúng thường bỏ qua. Trong tâm trí đám đông, "được trả tự do" đồng nghĩa với "vô tội". Nhưng trong thực tế pháp lý, đó là hai điều hoàn toàn khác nhau.

Thỏa thuận này còn mang tính điều kiện. Nếu nghĩa vụ bồi thường không được thực hiện, cuộc điều tra hoặc các thủ tục tố tụng có thể được nối lại. Vụ án đang ở trạng thái ngủ đông, không phải đã khép lại.

Và đây là điểm mà tôi cho là quan trọng nhất về mặt hệ thống: cơ chế công lý phục hồi của Mexico cho phép một vụ án tử vong được chấm dứt bằng một thỏa thuận tư nhân. Đây là một lựa chọn thiết kế quản trị có ý nghĩa sâu sắc đối với tính răn đe trong lĩnh vực giải trí rủi ro cao.

Nếu một cái chết có thể được giải quyết bằng một khoản thanh toán, thì động lực để đầu tư vào an toàn phòng ngừa sẽ giảm đi. Đó là một logic lạnh lùng, nhưng nó là logic thật.

Tôi muốn nói rõ rằng tôi không đưa ra phán xét đạo đức về cơ chế công lý phục hồi. Nó có những lợi ích thực sự — nó cho phép gia đình nạn nhân nhận được sự bồi thường nhanh chóng và chắc chắn, thay vì trải qua một quá trình tố tụng hình sự kéo dài và đau đớn. Gia đình nạn nhân chấp nhận thỏa thuận này có thể phản ánh sự thực dụng kinh tế hơn là bất kỳ quan điểm nào về tội lỗi.

Nhưng điều quan trọng là phải nhận ra rằng vụ việc này đã được giải quyết một cách tư nhân, chứ không phải bằng cải cách an toàn theo tiêu chuẩn ngành. Điều đó có nghĩa là rủi ro cơ bản — các sự kiện không được cấp phép, không được bảo hiểm, không được sàng lọc — không được khắc phục bởi khoản thanh toán.

Góc phản biện: nụ cười, sự thật, và những gì video không cho chúng ta thấy

Giờ đến phần tôi muốn tranh luận với chính mình, và với độc giả.

Tôi tưởng mình sinh ra để gây tranh cãi. Hóa ra để nói điều người khác giữ trong họng. Và điều mà nhiều người đang giữ trong họng trong vụ việc này là sự thật rằng câu chuyện "cú đánh bị cấm" có thể chỉ là một cách hiểu sai.

Hãy để tôi trình bày giả thuyết phản diện của mình một cách nghiêm túc.

Nếu video thực sự chỉ cho thấy một cú contralona — một động tác thường quy — thì câu chuyện "cú đánh bị cấm" đã thúc đẩy sự phẫn nộ ban đầu có thể chỉ là không chính xác hoặc bị phóng đại. Trong trường hợp đó, động cơ "bị trừ điểm" mà nhiều người coi là bằng chứng của sự cố ý có thể chỉ là một chi tiết phụ, hoặc thậm chí là một chi tiết bị hiểu sai.

Tôi có thể sai ở đây. Video chỉ được mô tả gián tiếp. Tôi chưa xem nó trực tiếp, và tôi không có quyền truy cập vào hồ sơ pháp lý đầy đủ. Nhưng điều tôi muốn nhấn mạnh là: khi một vụ việc gây sốc, áp lực tường thuật đẩy các nhà báo và công chúng về phía những câu chuyện gọn gàng nhất. Và câu chuyện gọn gàng nhất ở đây là "một kẻ xấu đã làm một điều bị cấm".

Nhưng sự thật có thể phức tạp hơn, và ít thỏa mãn hơn nhiều.

Điều thực sự thúc đẩy sự phẫn nộ kéo dài trong vụ việc này, tôi tin, không phải là cú đánh. Đó là nụ cười. Hình ảnh Fishman mỉm cười sau cái chết, và bức ảnh bắt giữ không đeo mặt nạ của anh ta, được đọc như một dấu hiệu của sự thiếu tôn trọng.

Và đây là nơi tôi muốn cẩn thận. Một nụ cười không chứng minh ý định phạm tội. Nụ cười của Fishman có thể là một phản ứng lo lắng hoặc phòng vệ, chứ không phải là sự vô cảm thực sự. Tôi thừa nhận đây là suy đoán, và là suy đoán có độ tin cậy thấp.

Nhưng dù đó là gì, nụ cười đó đang thúc đẩy định kiến về danh tiếng, và có thể cả định kiến pháp lý. Đây là một hiện tượng mà tôi đã thấy nhiều lần: công chúng nhầm lẫn giữa thái độ và tội lỗi. Một người trông có vẻ vô cảm không nhất thiết là một người có tội. Nhưng trong tòa án dư luận, vẻ ngoài thường quan trọng hơn sự thật.

Có một chi tiết văn hóa ở đây mà tôi cho là quan trọng và thường bị bỏ qua bên ngoài Mexico. Trong lucha libre, chiếc mặt nạ (máscara) là danh tính thiêng liêng của người biểu diễn. Việc công bố bức ảnh không đeo mặt nạ của Fishman tự nó đã là một hình thức phơi bày và sỉ nhục công khai, khuếch đại vụ bê bối theo một cách mà khán giả nước ngoài có thể không cảm nhận được đầy đủ.

Và lời khai của các đồng nghiệp chia rẽ theo đường lối "tai nạn". El Hijo del Santo gọi đó là một tai nạn và cảnh báo chống lại việc vội vàng đổ lỗi. Latin Lover bảo vệ Fishman, đồng thời thừa nhận rằng chính anh ta đã từng đẩy hoặc tát trọng tài vì mục đích kịch tính.

Lời thừa nhận đó của Latin Lover là chi tiết đáng suy ngẫm nhất trong toàn bộ phần này. Nó cho thấy rằng việc tiếp xúc vật lý với trọng tài là một phần được chấp nhận của bộ môn — một thực hành mà bản thân nó đã chứa đựng rủi ro. Khi một thực hành như vậy được chuẩn hóa, thì việc một người 75 tuổi bị đưa vào tình huống đó không còn là một ngoại lệ gây sốc, mà là một hệ quả logic của một nền văn hóa.

Đó là điều đáng sợ hơn cả cú đánh.

Nhìn về phía trước: ba tín hiệu cần theo dõi

Tôi không muốn kết thúc bằng một bản tổng kết. Tôi muốn kết thúc bằng những gì tôi sẽ theo dõi trong những tuần và tháng tới, vì vụ việc này chưa kết thúc — nó chỉ đang ngủ đông.

Tín hiệu thứ nhất: kết quả giám định pháp y chính thức. Đây là khoảng trống bằng chứng lớn nhất trong toàn bộ vụ việc. Mức độ cáo buộc phụ thuộc rất nhiều vào phát hiện chính thức về nguyên nhân cái chết. Nếu nó xác định một cơ chế chấn thương đầu-cổ, nó sẽ quyết định mức độ cáo buộc và cả câu chuyện công chúng. Cho đến khi có kết quả đó, mọi kết luận về nguyên nhân đều là tạm thời.

Tín hiệu thứ hai: việc thực hiện nghĩa vụ bồi thường. Đây là một thỏa thuận có điều kiện. Nếu việc thanh toán không đầy đủ, các thủ tục tố tụng có thể được nối lại. Tôi sẽ theo dõi các thông báo từ cơ quan công tố và các bài báo tiếp theo.

Tín hiệu thứ ba: số phận giấy phép của địa điểm tổ chức. Nếu địa điểm mở cửa trở lại mà không có sửa chữa, thì rủi ro tái diễn vẫn còn nguyên. Đây là tín hiệu mà tôi cho là quan trọng nhất về mặt hệ thống, bởi vì nó cho chúng ta biết liệu vụ việc này có dẫn đến bất kỳ thay đổi cấu trúc nào hay không.

Tôi đã nói trước đây rằng bóng đá hiện đại quá hoàn hảo, đến mức tôi thèm những sai lầm rực rỡ. Nhưng có một loại sai lầm mà tôi không bao giờ thèm: đó là sai lầm về an toàn. Sai lầm rực rỡ làm cho môn thể thao trở nên sống động. Sai lầm về an toàn làm cho môn thể thao trở nên chết chóc.

Cái chết của "El Búho" không phải là một sai lầm rực rỡ. Nó là một thất bại có thể phòng ngừa được trong một hệ thống đã chọn không phòng ngừa.

Nếu vụ việc này dẫn đến việc bắt buộc cấp phép địa điểm, bảo hiểm sự kiện, và sàng lọc tuổi/y tế trước các pha va chạm vật lý, thì cái chết của ông sẽ có ý nghĩa. Nếu nó chỉ dẫn đến một khoản thanh toán và một địa điểm đóng cửa tạm thời, thì nó sẽ chỉ là một dòng trong hồ sơ.

Và điều tôi sợ nhất không phải là một đấu sĩ làm sai một động tác. Điều tôi sợ nhất là một hệ thống học được rằng làm sai một động tác chỉ tốn 32.000 đô la.